Termotənzimləyicilər və termostatlar, temperatura həssas olan ilkin verici vasitəsi ilə ətraf mühitin temperaturunu təyin edərək əvvəlcədən nəzərdə tutulmuş(proqramlaşdırılmış) temperatur diapazonu daxilində ona qoşulmuş icra qurğusunu işə salaraq və ya söndürərək müəyyən nəticənin əldə edilməsinə imkan yaradır. Termotənzimləyicilər və termostatlar(funksional xüsusiyyətləri eyni olduqlarına görə gələcəkdə mətndə “ternostatlar” adlandırılacaq) müxtəlif quruluşa və konstruksiyalara malikdirlər. İlk termostatlar mexaniki qurğular şəklində istehsal  edilirdilər.Bu konstruksiyaya malik termotənzimləyicilərin və termostatların bir qismi hal-hazırda da istehsal edilirlər. Elektron rəqəmsal termostatlardan  fərqli olaraq mexaniki termostatlarda icraedici və temperatura həssas olan element eyni bir elementin üzərində qurulur. Mexaniki termostatlar bir çox mənfi xüsusiyyətlərə malikdirlər.Bunlara əsasən  aşağıdakı xüsusiyyətlər aiddir:

-temperatur ölçmə dəqiqliyi aşağıdır;

-ətalətlidir;

-tez sıradan çıxır(uzun ömürlü deyil);

-nəzarət edilən temperatur diapazonu kiçikdir və s.

         Elektron rəqəmsal termostatlar isə onlardan fərqli olaraq daha geniş imkanlara malikdirlər.Aşağıda şək.3-də electron rəqəmsal termotənzimləyici qurğulardan biri göstərilmişdir.Əvvəlcə qurğunun xarici hissəsində yerləşən və onun işləməsində iştirak edən hissələrlə tanış olaq.

                          Şək.3.Elektron rəqəmsal termostat.1-temperatura həssas elementin qoşulma yuvacıqları(“1” və “2”);2-soyuq temperaturu ölçmə zamanı közərən LED indikator;3-isti temperaturu ölçmə zamanı közərən LED indikator;4-Forenqeytlə ölçmə zamanı közərən LED indikator;5-4 ədəd 7seqmentli maye-kristal displey;6-“SET” proqramlaşdırma düyməsi;7-“Yuxarı” rəqəmləri artırma istiqaməti düyməsi;8-“Aşağı” rəqəmləri azaltma istiqaməti düyməsi;9-“L” və “N” şəbəkə gərginliyi üçün sıxaclı yuvacıqlar;10- “12”,”13” və”14” nömrələnmiş çıxışı idarəetmə üçün istifadə olunan relenin kontaktları.

         Hər bir termostatın dəstinə mütləq  1 ədəd temperatura həssas olan element-ilkin verici daxil olmalıdır.Aşağıda şək.4-də temperatura həssas elementin xarici görünüşü göstərilmişdir.

                          Şək.4. Temperatura   həssas   element. 1-termostata

                                     qoşulan naqil;2-temperatura həssas ilkin verici.

        Temperatura həssas elmentin naqilinin uzunluğunu istənilən miqdarda artırmaq olmaz. Bu zaman termostata göndərilən informasiya təhrif oluna bilər.

         Şək.3-də göstərilən termostat məişətdə istifadə edilən ən geniş yayılmış qurğulardan biri sayılır. Nəzərdən keçirdiyimiz qurğunun  markası və istehsalçısı göstərilməmişdir. Bu tip qurğuların oxşar xüsusiyyətləri və oxşar işləmə prinsiplərini nəzərə alaraq onların ümumiləşdirilmiş formasının iş prinsipi və istismar qaydaları ilə tanış olacağıq.

        Qurğunun texniki xarakteristikaları aşağıdakı şəkildədir:

    -şəbəkə gərginliyi                                              -230v

    -şəbəkə tezliyi                                                    -50-60hz 

    -enerji sərfiyyat gücü                                         -5VA

    -istismar zamanı ətraf mühitin temperaturu      0;+50°C

    -qorunma dərəcəsi                                              İP20  

    -displey                                                              4ədəd 7seqmentli LED indikator

    -temperatura nəzarət diapazonu                         -60...+150°C(-76...+302°F)

    -buraxıla bilən xəta həddi                                  ±1°C

    -istismar hündürlüyü                                           2000m-dən aşağı

       Termostatın “12”,”13” və “14” yuvacıqları çıxış relesinin kontaktlarıdır.Bir normal “açıq” və bir normal “bağlı” kontaktlardan ibarətdir.Kontaktların texniki xarakteristikaları aşağıdakı kimidir:

     -nominal gərginlik                                             220v

     -nominal cərəyan                                               8A

    komutasiya(açma və qapama) ömru:

     -yüksüz                                                              10000000 dəfə

     -yüklənmiş                                                         100000 dəfə

       Termostatın elektrik dövrəsinə qoşulma sxemini nəzərdən keçirək.

           Şək.5.Termostatın elektrik dövrəsinə qoşulma sxemi.1-temperatura həssas      element, 2-termostat,3-ventilyator,4-qızdırıcı,5-10A avtomat açar, 6-1A avtomat açar.

  

             Termostatlar satış zamanı “İstismar haqqında təlimat”vərəqəsi ilə dəstləşdirilirlər.

 Əgər Siz termostatlarla yaxından tanış deyilsinizsə bu zaman “İstismar haqqında təlimatı” olmayan termostatları əldə etməyin. Oxşar xüsusiyyətlərinə baxmayaraq hər bir termostatın “...təlimatlnda” elə bir incəliklər və ya tələblər ola bilər ki, istismar zamanı onlara əməl edilmədikdə xoşagəlməz hadisələr baş verə bilər. Şək.3-də gəstərilmiş termostatın elektrik dövrəsinə qoşulmasına və ən sadə üsulla istismar edilməsinə baxaq.

       Termostatı dövrəyə qoşmazdan əvvəl ona baxış keçirilir. Baxış zamanı termostatın gövdəsində çatların, qopmaların olmamasına, displeyin zədələnməməsinə, sıxaclı yuvacıqların detallarının yerində olmasına diqqət yetirmək lazımdır. Termostat atmosfer yağıntılarından və nəmişli havadan qorunmalıdır. Onu elektrik şitinin içərisində yerləşdirmək və DİN reykaya bərkitmək olar.

      Termostat yerləşən elektrik şitinə 1 ədəd 10A və 1 ədəd 1A avtomat açarlar quraşdırılır.Avtomatlar söndürülmüş vəziyyətə gətirilir. 1A-lik avtomat açarın çıxışından şəbəkə gərginliyi mis məftillə termostatın “L” yuvacığına birləşdirilir. “N” yuvaçığına sıfır xətti  birləşdirilir.Bəzi termostatlarda şəbəkəyə qoşulma yuvacıqları“AC”, “~220”və ya “10”, “11” nömrələnmiş yuvacıqlar kimi göstərilə bilər.Termostatı şəbəkəyə qoşduqdan sonra onun yoxlanılmasını aparmaq olar. 1A avtomatı qısa müddətli açaraq termostatı nəzərdən keçiririk. Termostatın displeyi işıqlanaraq bizim anlamadığımız işarəni göstərəcəkdir. Bu işarə termostatın təlimatında göstərilmişdir. Müxtəlif termostatlarda bu işarə müxtəlif şəkildə ola bilər.Ancaq, son nəticədə eyni bir mesajı-həssas elementin qoşulmaması mesajını bildirir(Məs.:” ENDA ET 5411“ tipli termostatda “PFA” işarəsi işıqlanır).Bundan sonra 1A avtomat açarı söndürərək işi davam etdiririk. Termostatın “2” və “3” yuvacıqlarına həssas elmentn naqilinin sonluqlarını bərkidirik. Həssas elementin özünü nəzarət edəcəyimiz otaqda optimal hesab etdiyimiz nöqtədə quraşdırırıq.Bundan sonra 1A avtomat açarı işə salaraq termostatın işləməsini yoxlayırıq. Termostat şəbəkəyə qoşulan kimi onun displeyi işıqlanaraq müəyyən rəqəmləri göstərəcək. Bu rəqəmlər həssas elementin aldığı temperaturun səviyyəsini bildirir. Temperaturu göstərən rəqəm artaraq nəzarət aparılan otağın temperaturunun  maksimum səviyyəsinə çataraq dayanacaq. Bu hal termostatın və həssas elementin normal işləməsini bildirəcək. 1A avtomat açarı söndürüb işi davam etdiririk. 10A avtomat açarın çıxışını mis məftillə termostatın “12” yuvacığını birləşdiririk. Gənc elektriklərimizə bir daha xəbərdarlıq etmək istəyirəm ki, termostatların rele çıxışları müxtəlif nömrələrə malik ola bilərlər.Hətta elə termostatlar vardır ki, onların çıxış relesi cəmi iki kontaktdan ibarət olur. Ona görə də termostatın təlimat vərəqəsinə diqqətlə baxın. Yuxarıda qeyd etdiyim kimi əksər termostatlarda rele çıxışının kontaktları şək.3-də göstərildiyi yerdə və ardıcıllıqda olurlar.

       Şək.5-də şərti olaraq termostatın çıxış qurğuları kimi ventilyator və elektrik qızdırıcısı istifadə edilmişdir. Elektrik qızdırıcısının bir kontaktını “13” yuvacığına, digər kontaktını isə sıfır xəttinə qoşuruq. Təhlükəsizlik tələblərinə əməl edərək elektrik qızdırıcısının metal gövdəsini torpaqlama xəttinə qoşuruq. Beləliklə elktrik sxemi işləməyə hazırdır. Əvvəlcə otağı hansı temperaturda saxlamağımızı təyin edək. Tutaq ki, bayırda havanın temperaturu soyuqdur(+10°C-dən aşağıdır). Qızdırıcı işləmədikdə otağın temperaturu +16°C-ə qədər qalxa bilir.Lakin, bu temperatur da soyuq hesab olunaraq bizi qane etmir. Qızdırıcını qoşmaqla otağın temperaturunu həddən çox qaldırmaq olar. Bizə lazım olan temperatur həddi hesab edək ki, +24°C-dir. Bunun üçün termostatı proqramlaşdırmaq lazımdır.

       Termostatın üz panelində “SET” yazılmış düyməni 2-3 saniyə müddətində sıxıb sonra buraxırıq. Əgər başqa hərəkət etməsək ekranda görünən rəqəm(otağın temperaturu) yoxa çıxaraq başqa bir rəqəm görsənəcəkdir. Biz müdaxilə etməsək qısa bir vaxt ərzində termostat proqramlaşdırma vəziyyətindən çıxaraq yenə də otağın temperaturunu göstərəcək. Bunu nəzərə alaraq “SET” düyməsini 2-3saniyə müddətində sıxaraq ekrandakı rəqəmi “Yuxarı” və ya “Aşağı” işarəli düymələrin köməyi ilə +24 rəqəminə çatdırırıq. Biz əməliyyatı qurtardıqdan sonra heç nəyə toxunmuruq. 1-2 saniyə ərzində termostat proqram vəziyyətindən çıxaraq yenə də otağın temperaturunu göstərəcək. Əgər otağın temperaturu aşağıdırsa o zaman “12” və “13” kontaktları qapanaraq elektrik qızdırıcısını işə salır.Temperatur yuxarıdırsa, kontaktlar açıq qalacaqlar.Tutaq ki, temperatur aşağıdır və qızdırıcı işə düşür. Otaqda temperatur qalxır. Bu temperatur biz proqramlaşdırdığımız həddə çatdıqda elektrik qızdırıcısı şəbəkədən ayrılır. Termostatın elektron bloku həssas elementdən aldığı məlumatı biz verdiymiz məlumatla tutuşduraraq çıxış relesinin “12” kontaktını digər iki kontaktların(“13” və “14”)  birinə  bağlayır, digərindən açır. Bizim halda “12” kontaktını “13” kontaktından açır və “12” kontaktını “14” kontaktına bağlayır.

      Otağın temperaturu bir müddətdən sonra aşağı düşür. Temperatur +23°C-ə düşdükdə “12” və “13”kontaktları yenidən birləşərək qızdırıcını işə salır və bu ardıcıllıqla otağın temperaturu tənzimlənir. Əgər soyuma prosesi çox gec gedirsə və otağın temperaturunu aşağı salmadan  havasını  dəyişmək lazım gələrsə, onda dövrəyə şək.5-də göstərildiyi kimi əlavə sorucu ventilyator qoşmaq olar. Ventilyatorun bir qütbünü termostatın “14” yuvacığına, digər qütbünü isə sıfır xəttinə qoşuruq. Burada da ventilyatorun metal gövdəsini torpaqlama xəttinə qoşuruq. İndi qızdırıcı elment açılan kimi dövrəyə ventilyator qoşulacaq.Ventilyator bayırın sərin havasını otağa vurararaq həm havanı təmizləyir, həm də temperaturu aşağı salır. Bu proses dövri olaraq davam edə bilər.

        Yuxarıda göstərdiyimiz misal termostatlardan istifadə  etməyin ən sadə üsullarını nümayiş etdirmək üçündür. Bu misalın sadə olmasına baxmayaraq aldığınız bilgi ilə Siz termostatlardan istifadə edərək sauna qızdırıcılarını, döşəməaltı elektrik qızdırıcılarını, soyutma qurğularını və s.qurğuları işə sala bilərsiniz. Sual doğuran bir məsələ odur ki, cəmi 8A cərəyan buraxa bilən rele kontaktlarlı iri, çox güc aparan elektrik qurğularını necə işə sala  bilər ? Bunun üçün maqnit- buraxıcı kontaktorlardan istifadə edilir. Maqnit-buraxəcılarının maqnit dolağının gücü 12-80vt-dan yüxarı olmur.Ancaq, onların istifadə növlərindən asılı olaraq, onlar, məsələn aktiv və ya kiçik induktivlikli yükləmələrdə işçi kontaktlarından 12A-dən 63A kimi cərəyan keçirə bilərlər. Maqnit-buraxıcı kontaktorların maqnit dolaqlarını termostatın çıxış relesinin kontaktlarına qoşaraq müxtəlif gücə malik olan qurğuları işə salmaq olar. Aşağıda şək.6-da maqnit-buraxıcıdan istifadə edərək eyvan döşəməsində yerləşən, qarı əritmək üçün nəzərdə tutulan qızdırıcı məftilin termostatla idarə olunan elektrik dövrəsinə qoşulma sxemi göstərilmişdir.                

                           Şək.6.Döşəməaltı"Qızdırıcı məftilin"  maqnit-buraxıcı vasitəsi ilə termostatla

                                     idarəetmə dövrəsinə qoşulma sxemi.1.Sıfır və torpaqlama xəttləri üçün

                                     sixaclı kontaktlar, 2.25 və 10A-lik avtomat açarlar,3.termostat, 4.maqnit-                                                       

                                     buraxıcı kontaktor,5.eyvan tavanında quraşdırılmış temperatura həssas

                                     element,6.döşəməaltı qızdırıcı məftil.

      Elektrik sxeminin iş prinsipi ilə tanış olaq.Təsəvvür edək ki, qış fəslində qar yağıntısı eyvanda yığılaraq Sizin eyvandan səmərəli istifadə etməyinizə mane olur. Bunun üçün eyvanda   

yığılmış qar təbəqəsini müntəzəm olaraq təmizləməlisiniz. Bu işi daha da asanlaşdırmaq olar. Bunun üçün yuxarıda göstərilən(şək.6) elektrik sxemini quraq. Binanın içərisində elektrik şitində

1 ədəd 10A-lik, 1ədəd 25A-lik,1 ədəd termostat və 1ədəd maqnit-buraxıcı kontaktor quraşdırırıq.

Adları çəkilən bütün elementləri DİN reykaya bərkidirik. Eyvanda döşəmənin (metlaxın) altında qızdırıcı məftili yerləşdiririk. Qızdırıcı məftilin bir ucu hermetik izolyasiya  olunaraq  döşəmə altında saxlanılır.Digər ucu isə otağın içərisində elə bir yerə çəkilir ki, elektrik şitində olan maqnit-buraxıcı kontaktorun(4) 1-nömrəli çıxışından, sıfır və torpaqlama xəttlərindən  gələn məftilləri ona asanlıqla  birləşdirmək mümkün olsun.

Eyvanda tavanda və ya qapının yuxarı hissəsində divarda temperatura həssas element yerləşdirilir. Temperatura həssas elementin çıxışındakı məftillərin ucu elektrik şitinin içərisində yerləşən termostatın 1 və 2 kontaktlarına birləşdirilir.Elektrik şitinin içərisində yerləşən 10A-lik

avtomat açarın çıxışı termostatın L qida gırışı və 12 nömrəli tərpənməz kontaktı ilə mis məftillə birləşdirilir.Termostatın N girişinə sıfır xətti birləşdirilir.Maqnit-buraxıcı kontaktorun elektromaqnit dolağına gərginlik A1 və A2 kontaktlarından verilir. Elektromaqnit dolağı termostat vasitəsi ilə  idarə etmək üçün A2 kontaktını termostatın 14 kontaktı ilə birləşdiririk.

Maqnit-buraxıcı kontaktor iki normal açıq kontakt qrupuna malik olaraq, onlardan 25A cərəyan buraxma gücünə malikdir.Normal açıq kontakt qrupunun 2 kontaktına 25A-lik avtomat açarın çıxışını və 1 kontaktına yuxarıda qeyd etdiyimiz kimi qızdırıcı məftilə bağlanmış mis məftilin digər ücünü birləşdiririk.

      Bütün hazırlıqlar başa çatdıqdan sonra elektrik şəbəkəsi işə salınır. Termostatda heç bir proqram yığmadan sadə üsulla onun iş rejimini qururuq. “SET” düyməsini 2-3 saniyə ərzində sıxıb saxlayaraq ekrandakı rəqəmi aşağı salma düyməsini sıxaraq -5 dərəcə(şərti olaraq) göstərişinə gətiririk.Bayırda havanın temperaturu -5°C dərəcəyə çatdıqda termostatın 12 və 14

 kontaktları birləşərək maqnit-buraxıcının elktromaqnit dolağını işə salır, o da öz növbəsində 1 və 2 normal açıq kontaktları qapayaraq qızdırıcı məftili 25A-lik avtomat açara qoşur. Qızdırıcı məftil qızaraq eyvanın döşəməsini qızdırır.Bunun nəticəsində eyvanda yığılmış qar və buz kütlələri əriyərək su şəklində axıdılırlar.

       Yuxarıda göstərilən misal şərti xarakter daşıyır.Ancaq, bu prinsip əsasında müxtəlif isitmə və ya soyutma  güc qurğularını işə salmaq olar. Termostatlarla işləyən müxtəlif sxemləri misal göstərmək olar. Bir daha bildirmək istəyirəm ki, termostatın proqram təminatından istifadə etməklə onun istismar imkanlarını daha da genişləndirmək mümkündür. Hər bir istehsalçı öz məhsulu üçün münasib hesab etdiyi formada proqram təminatı yaradır.Məhz bu müxtəlifliyə görə hər hansı termostatın proqramla idarə edilməsindən danışmaq olmaz. Bir termostat növü üçün nəzərdə tutulmuş proqramlaşdırma üsulu digər termostatın istismarında yanlışlıq yarada bilər. Bunu nəzərə alaraq, bir daha bildirmək istəyirəm ki, istifadə etdiyiniz termostatın təlimat vərəqəsini əldə edin. Yuxarıda göstərilən qaydada, yəni sadə üsullarla termostatı işə salaraq müəyyən praktiki bilgilər əldə etdikdən sonra Siz, çox asanlıqla təlimatda göstərilən proqramlaşdırmadan istifadə edəcəksiniz.

       Digər misal kimi hamamlarda, mətbəxlərdə və otaqlarda döşəməaltı qızdırıcıları işə salmaq üçün istifadə edilən divar termostatlarından danışmaq olar.Bu termostatlar əvvəlki termostatdan fərqli olaraq elektrik şitində deyil, döşəməaltı qızdırıcı quraşdırılmış sahəyə yaxın olmaq şərti ilə idarə olunması münasib hesab edilən yerdə divara quraşdırılır.Aşağıda şək.7-də bu termostatın qabaq və arxa görünüşləri göstərilmişdir. Qabarit ölçüləri 85x85x36mm(təqribən “Clipsal” tipli elektrik açarının olçüsünə yaxın) olan bu termostatları istismar üçün əlverişli olan yerdə döşəmədən 80-150 sm məsafədə divara quraşdırmaq olar.Hər bir termostat temperatura həssas elementlə (ilkin verici) dəstləşdirilir. Temperatura həssas element, döşəmədə qızdırıcı element quraşdırılarkən onun iki ilgəyinin ortasında yerləşdirilməlidir.Həssas elementin birləşdirici məftili istiyə davamlı büzmə borunun içərisində olmaq şərti ilə termostat yerləşən elktrik qutusuna çəkilir.Termostat aşağıdakı texniki xarakteristikalara malikdir:

 -qida gərginliyi                                               ~220-240v

 -şəbəkə tezliyi                                                 50-60hz

 -nəzarət temperaturu                                        +15°C-dən+30°C-dək

 -çıxış kontaktlarında nominal gərginlik              ~230v

- çıxış kontaktlarında maksimal cərəyan                16A

- çıxış gücü                                                              3450w

-çəkisi                                                                      90qr.

davamı var

 

Yerləşdirmə tarixi: 27.12.2016
Sosial şəbəkələrdə bölüşmək

17.02.2017
Döşəmə plintusları (ikinci hissə)
Plintusların vulumasından  qabağ, onların bir neçə gün otaqda qalması məsləhətdir. O vaxta qədər plintuslar otağın temperaturuna və rütubətinə adaptasiya olacaqlar. Bundan başqa lazım olan ələtləri hazırlamaq lazımdır.

13.02.2017
Döşəmə plintusları (birinci hissə)
Taxta dəşəməsi hazır olandan sonra döşəmə ilə divarın  arasında olan boşluqları və əyrilikləri gizlətmək, döşəməyə bitmiş görüntü vermək üçün plintus vurulmalıdır. Təbii ki, taxta döşəməyə taxta plintus vurmağa daha məsləhətə uyğundur. Taxta plintusu döşəmə örtüyünün təbii görüntüsünü saxlayaraq onunla harmoniyada görünəcək.

11.02.2017
Evin döşəməsi. Taxta döşəmələr (üçüncü hissə)
Birinci mərtəbənin kürsüsündə, döşəmənin montajını həyata keçirəndə hidro-və istilik izolyasiyasına diqqət yetirmək məsələsi ortaya çıxır. Hidroizolyasiya üçün perqamin və polietilen selofan istifadə oluna bilər.