Adi beton və onda işlədilən materiallar

Adi beton və onda işlədilən materiallar

 

 

 

 

 

 

1. Sement
Betonların hazirlanmasinda əsas materiallardan biri sementdir. Onun seçilməsi betona dair tələblər: möhkəmlik, şaxtayadavamlılıq, sukeçirməzlik, kimyəvi davamlılıq və s. nəzərə alınmaqla həyata keçirilməlidir. Bundan başqa beton işlərinin aparılma şəraiti və məmulatın hazırlanma texnologiyası da sementin seçiilməsində müəyyən dərəcədə rol oynayır.
Beton və dəmir-beton konstruksiyaların hazirlanmasında adi portlandsement daha geniş tətbiq edilir. Sistematik olaraq donma və donuaçılma, nəmlənmə və quruma təsirlərinə məruz qalan konstruksiyaların hazırlanmasinda plastikləşdirilmiş və hidrofob sementlərin tətbiqi daha səmərəlidir.
Şaxtayadavamlı və sulfat korroziyasına məruz qalan betonların hazırlanmasında sulfatadavamlı portlandsementdən istifadə etmək məqsədə uyğundur. Sualtı və yeraltı konstruksiyaların hazırlanmasında posali portlandsementdən istifadə etmək məsləhətgörülür.


Tələb olunan möhkəmlikli beton alınmasında sementin möhkəmlik sinfinin düzgün seçilməsi mühum rol oynayır. Ən az sement işlətməklə tələb olunan möhkömlikli beton hazırlamaq üçün sementin möhkəmliyi betonun sıxılmada layihələndirilən möhkəmliyindən 1,5-2 dəfə çox olmalıdır. Aşağı möhkəmlikli betonların hazırlanmasında yüksək markalı sementlərdən istifadə etdikdə sementə narın üyüdülmüş aktiv yaxud inert əlavələr (əhəngdaşı, posa, kül və s.) qatılmalıdır.


2.Su


Betonun hazırlanmasında içməli sudan, habelə hidrogen göstəricisi (pH) 4-dən çox olan istənilən sudan istifada edilir.
Betonda işlədiləcək suyun keyfiyyəti mütləq qabaqcadan öyrənilməlidir. Suda zərərli qatqılar, məsələn, turşular, sülfatlar bitki yağları, şəkər və müxtəlif növlü başqa üzvi maddələr olma malıdır. Suda həmin qatqıların olması kimyavi analiz vasitəsilə müəyyən edilməli və onların miqdarı 20 mq/l-dən çox olmamalıdır
Suyun tərkibində sülfatların miqdarı 2700 mq/l-dən, bütün duzların miqdan isə 5000 mq/l-dan çox olmamalıdır.
Suyun keyfıyyəti məlum olmadıqda müqayisəli sınaq араrılmalıdır. Bu məqsadlə adi su kəməri suyu ilə və keyfiyyəti məlum olmayan su ilə beton nümunələr hazırlanır. Hamin nümunələri 28 gün nəm şəraitdə saxladıqdan sonra sınayır və nümunəlarin möhkəmliklərinə əsasan keyfıyyati malum olmayan suyun beton üçün yararlığı müəyyən edilir.
Yaşayış va içtimai binaların daxili konstruksiyalarına işlədilən betondan başqa qalan betonları (armatursuz) hazırlamaq üçün dəniz suyu va başqa duzlu sular (duzların miqdarı normadan çox olmayaraq) işlədilə bilər.
İsti və quru yerlərdə, suüstü dəmir-beton konstruksiyalarda dəniz suyu işlətmək olmaz, çünki suda olan duzlar betonun üzərində ləkələr əmələ gətirir və habelə polad armaturun korroziyasına səbəb olur.
Betonu sulamaq üçün (isti aylarda) onun hazırlanmasında işlədilən sudan istifada etmək lazımdır.
Doldurucular
Betonun həcminin 80 %-a qədərini doldurucular taşkil edir va onlar betonun xassəlarinə, uzunömürlülüyünə va dəyərinə müayyan təsir göstərir. Məlumdur ki, betonda ən bahalı və defisıt komponent sementdir. Doldurucuları tətbiq etməklə sementin sər- fıni kəskin suratda azaltmaq olur. Bundan başqa doldurucular be¬tonun texniki xassələrini yaxşılaşdırır. Yüksək möhkəmlikli doldu¬rucular betonda sərt skelet əmələ gətirir, onun möhkəmliyini deformasiya modulunu bir qədər artırır, yük altında olan kon- struksiyanın deformasiyasını və sürüngənliyini azaldır.
Betonda xırda və iri dolduruculardan istifadə edilir. Xırda doldurucuların dənələrinin iriliyi 5 mm-ə qədər olur və onlara tabii və süni qumlar aiddir. Betonda iri doldurucu olaraq dənələrinin iri¬liyi 5 mm-dən çox olan çınqıl və qırmadaş tətbiq edilir.


Qum. 

Müxtəlif süxurların aşınmasından əmələ gəlmiş və dənələrinin ölçüləri 0,16 mm-dən 5 mm-ə qədər olan dənəvər süxura qum deyilir. Qumlar təbii və süni olur.
Təbii qumların əmələ gəldiyi şəraitdən və tapıldığı yerdən asılı olaraq aşağıdaki növləri vardır: dağ (dərə), çay, dəniz, dün və barxan qumları.
Dağ (dərə) qumları əmələ gəldiyi yerdə qaldığı üçün dənələrinin forması itibucaqlı və üzü kələkötürlüdür. Belə qum sementlə yaxşı yapışır və bununla da betonun möhkəmliyi çox olur. Lakin dağ (dərə) qumlarında gil, lil və toz hissəciklərinin, habelə üzvi qatışıqların miqdarı çox olduğundan əksər hallarda onları işlətməzdən qabaq yumaq lazım gəlir ki, bu da əlavə xərclərə gətirib çıxardır.
Çay və dəniz qumlarının dənələri uzun müddət su ilə yuyulduğundan dəyirmi və hamar səthli olur. Onlar təmiz, yəni tərkiblərində gil və üzvi qatışıqların miqdarı az olur. Lakin belə qumlar sementlə nisbətən zəif yapışır.
Dün və barxan qumları daha xırda dənəli olur. Belə qumlar beton üçün yararlı deyildir, ancaq iri dənəli qumlarla qarışdırmaq yolu ilə onları işlətmək olar.
Süni qumlar itibucaqlı və üzü kələkötür olduğundan beton üçün ən yaxşı qum hesab edilir. Belə qumlarda heç bir zərərli qatışiqlar olmur.
Qumun keyfiyyətinə onun tərkibində ola biləcək qatışıqlar: gil, lil və toz hissəcikləri, üzvi qatışıqlar, slüda hissəcikləri, sulfid və sulfat birləşmələri və s., habelə dənəli tərkibi təsir edir.
Gil, lil və toz hissəciklərinin ölçüsü 0,16 mm-dən xırda olduğundan qum dənələrinin üzünü örtür və bununla da qumun sementə yapışmasını zəiflədir. Adi betonda işlədilən təbii qumda gil, lil və toz hissəciklərinin miqdarı 3 %-dən çox olmamalıdır (kütləyə gorə). Əgər qumda göstərilən hissəciklərin miqdarı normadan çox olarsa, həmin qumu ya işlətməmək, уa da xüsusi maşınlarda yumaq lazımdır. Nəzərə almaq lazımdır ki, gil, lil və toz hissəcikləri betonun möhkəmliyini və şaxtayadavamlılığını azaldır. Belə qumu işlətdikdə betonun istənilən möhkəmliyini əldə etmək üçün daha çox sement sərf etmək lazım gəlir.
Üzvi qatışıqlar, xüsusilə, üzvi turşular betonun möhkəmliyini 25 % və daha çox azaldır, hətta sementi dağıdır. Qumda üzvi qatışıqların olub-olmaması kolorimetrik (rəngləmə) üsulu ilə müəyyən edilir. Bu məqsədlə qum nümunəsi üzərinə 3 %-li natrium-hidroksid məhlulu tökülür. Sınaq nəticəsində məhlulun rəngi açıq sarıdan tünd olmamalıdır. Qumda çoxlu üzvi qatışıqlar olduqda, oların miqdarından asılı olaraq, qumun üzərindəki məhlul müxtəlif rənglərdə olur.
Üzvi qatışıqları kənar etmək üçün qumu əhəng südü ilə yumaq lazımdır.
Slüda hissəcikləri parlaq olub, sementlə pis yapışır və mexaniki təsirlərdən asanlıqla parçalanır. Qumda slüda hissəcikləri 2%-dən (kütləyə görə) çox olmamalıdır. Slüda hissəciklərinin qumda olması petroqrafık tədqiqat yolu ilə təyin edilir.


Sulfid yə sulfat birləşmələri betonun korroziyasına səbəb olur. Buna görə qumda olan kükürd birləşmələrinin SO3-ə hesablanmış miqdarı (kütləyə görə) 1 %-dən artıq olmamalıdır.
Dənəli tərkibi. Az sement sərf etməklə tələb olunan möhkəmlikli beton almaq üçün qumun dənəli tərkibi böyük əhəmiyyətə malikdir. Adi betonda qum iri doldurucu dənələri arasındaki boşluğu doldurur, qumun dənələri arasındaki boşluq isə sement xəmiri ilə dolmalıdır. Bundan başqa həmin sement xəmiri xırda və iri doldurucu donələrinin səthlərini örtməlidir. Sement xəmiri sərfı- ni azaltmaq üçün az boşluqlu və dənələrinin səthləri cəmi az olan qumdan istifadə edilməlidir. İri qumun dənələrinin səthləri cəmi az, lakin boşluğu çox olur. Xırda qumda isə əksinə, boşluq az, lakin dənələrinin səthləri cəmi çox olur. Buna görə orta dənəli qum daha yaxşı qum hesab edilir. Bu cür qum işlətməklə six quruluşlu və az sement sərf olunan beton almaq mümkündür.


Çınqıl.

Dağ süxurlarının təbii dağılmasından (aşınmasın¬dan) əmələ gələn dənəvər süxura çınqıl deyilir. Çınqıl 5-70 mm öl¬çülü hamar səthli və yuvarlaq formalı dənələrdən ibarət materialdır. Adətən, çınqılda gil, lil və toz hissəcikləri, qum və üzvi qatışıqlar olur. Çınqılın tərkibində qumun miqdarı 25-40% olduqda belə çınqıl qum-çınqıl qarışığı adlanır.
Əmələ gəlməsindən asılı olaraq, dağ (dərə), çay və dəniz çınqılları vardır. Dağ (dərə) çınqılında gil, lil, toz, qum və üzvi qatışıqlar ola bilər. Çay və dəniz çınqıllarında çox zaman qatışıqlar olmur və dənələrinin üzü çox hamar olur. Dağ (dərə) çınqılının özü nisbətən kələ-kötür olduğundan sement xəmiri ilə yaxşı yapışır. Beton üçün az yumrulaşmış formalı çınqıl dənələri daha yaxşıdır, yumurta kimi hamarlaşmış dənələr pisdir, yastı və uzunsov dənələr isə lap pisdir. Çınqılda yastı və uzunsov dənələrin miqdarı 35- %dən (kütləyə görə) çox olmamalıdır.


Dənələrinin iriliyinə görə çınqılın aşağıdaki növləri vardır:
Adi    5-70 mm
Fraksiyalaşdırılmış: çox xırda            5-10 mm
xırda                                                 10-20 mm
orta                                                   20-40 mm

iri                                                     40-70 mm

Çınqılın dənəli tərkibi quru çınqıl nümunəsini deşiklərinin ölçüləri 70, 40, 20, 10, 5 və 3 mm olan standart ələklərdən kecirməklə müəyyən edilir. Çınqıl nümunəsini (adətən, 10 kq) ələdikdən sonra ауrı və tam qalıqların %-lə qiymətləri hesablanır. Tam qalıqların qiymətlərinə əsasən çınqıl dənələrinin ən böyük və ən kiçik irilikləri təyin edilir.

Tam qalığının qiyməti 10 %-dən çox olmayan ilk ələyin deşiyinin ölçüsü dənələrin ən böyük iriliyi |D), tam qalığının qiyməti 90-100 %--dən çox olan ilk ələyin deşiyinin ölçüsü isə dənələrin ən kiçik iriliyi (d) hesab edilir. Hər bir fraksiyanın və ya bir neçə fraksiyanın dənəli tərkibi cədvəl 6. 2-də verilən hədlərdə olmalıdır.
Bərк süxurlardan olan çınqılın suhopması 1-2 %, nəmliyi isə (dənələrin suhopmasını çıxdıqdan sonra) 1-4 % olur. Ona görə beton qarışığına qatılan suyun miqdarını təyin edən zaman çınqılın nəmliyi nəzərə alınmalıdır. Çınqılın nəmliyi, qumdan fərqli olaraq, onun həcminin dəyişməsinə demək olar ki, təsir göstərmir.
Çınqılın dənələrinin möhkəmliyi istənilən markalı beton alınmasını təmin etməlidir. Hər halda onun möhkəmliyi betonun layihələndirilən möhkəmlyindən 20-50 % artıq olmalıdır.
150 və daha yüksək markalı betonların hazırlanmasında işlədilən çınqılda zəif süxur dənələri miqdarının 5-10 %-dən çox olmasına yol verilmir.    
Çınqılın şaxtayadavamlı olması bilavasitə dondurma və donuaçılma yolu ilə müəyyən edilir. Lakin çınqılın şaxtayadavamlılığı daha tez - dövri olaraq natrium-sulfat məhlulu ilə hopdurmaq və sonradan qurutmaqla da təyin edilə bilər. Çınqılın şaxtayadavamlılığı onun quruluşundan asılı olaraq F 15-dən F 400-ə qədər dəyişir.
Çınqılda yuyub-təmizləmə yolu ilə təyin edilən gil, lil və toz hissəciklərinin miqdarı (kütləyə görə) 1% dən çox olmamalıdır. Üzvi qatışıqların miqdarı isə qumda olduğu kimi müəyyən edilir. Əgər çınqılda üzvi qatışıqların miqdarı yol veriləndən çox olarsa, onda onu işlətməzdən qabaq yumaq lazımdır. Belə halda çınqılın yuyulması, adətən karxanada aparılır. Bundan başqa çınqıl karxanada çeşidlənir, ələnərək iriliyinə görə fraksiyalara ayrılır ya da qumdan və çox iri dənələrdən ayrılaraq adi çınqıl halına (fraksiyalaşdırılmamış hala) salınır.
Çınqıl qırmadaşla müqayisədə bir sıra üstünlüklərə malikdir. Belə ki, о, təbiətdə xırdalanmış halda olur və yalnız onun iri dənələrini xırdalamaq lazım gəlir. Çınqılın digər üstünlüyü isə ondan hazırlanan beton qarışığının plastikliyinin qırmadaşdan hazırlanan beton qarışığının plastikliyinə nisbətən çox olmasıdır. Çınqılın dənələri yuvarlaq olduğundan onun dənələri arasındaki boşluq az, bunun da sayəsində ondan hazırlanan betonun çıxımı çox olur. Çınqılın çatışmayan cəhəti onun bərkimə zamanı sement məhlulu ilə zəif yapışmasıdır. Bunun nəticəsində betonun möhkəmliyi azalır. Bundan başqa çınqil gil və digər qatışıqlarla çirklənmiş olur. Buna görə çınqılı çox vaxt işlətməzdən qabaq yumaq lazım gəlir.
Qırmadaş.

Süxurların və ya süni daşlann qirilmasindan alınan, dənələrinin ölçüləri 5 mm-dən 70 mm-ə qədər və bəzən 150 mm-ə qədər olan daş parçalarına qırmadaş deyilir. Adətən, beton hazırlamaq üçün təbii daşların - six süxurların qırılmasından süni daşların - posaların, kərpic parçalarının xırdalanmasından alinan qırmadaş işlədilir.
Tabü duşlardan hazırlanan qırmadaş. Bu növ qırmadaş sı- xılmada möhkəmlik həddi 20-320 MPa olan süxurların daşqıran maşınlarda xırdalanmasından alınır. Xırdalanma zamanı qırma- daşla bərabər müəyyən miqdar qum və toz da alınır.
Daşların xırdalanması zamanı itibucaqlı formada qırmadaş dənələri alınır. Bunlardan kuba və tetraedrə oxşayan dənələr ən yaxşı, yastı formalı dənələr isə pis hesab edilir. Belə ki, bu cür dənələr asan qırılır.
Qırmadaşın hazırlanmasında püskürülmüş (qranit, diabaz və s.), six çöküntü (əhəngdaşı, dolomit, qumdaşı) və metamorfik (kvarsit) süxurlar tətbiq edilir.
Dənəli tərkibinə, möhkəmliyinə və şaxtayadavamlılığına görə qırmadaşa dair tələblər eyni ilə çınqılda olduğu kimidir. Qırmadaş çınqıla nisbətən təmiz və onda adətən üzvü qatışıqlar olmur. Gil və toz qatışıqlarının miqdarı 300 və daha yüksək markalı betonarda işlədilən və püskürülmüş süxurlardan hazırlanan qırmadaşda 1 %-dən, karbonat süxurlarından hazırlanan qırmadaşda isə 2 %-dən çox olmamalıdır; aşağı markalı betonlarda işlədilən qırmadaşda isə müvafıq olaraq, 2 və 3 % olmalıdır (kütləyə görə).
Adi betonun hazırlanmasına möhkəmliyi betonun tələb olunan möhkəmliyindən yüksək olan dağ süxurlarının qırmadaşı işlədilməlidir. Yəni, ilkin dağ süxurunun möhkəmliyi (su ilə doy-muş halda) 300 və daha yüksək markalı betonlarda Rq.d >2, aşağı markalı betonlarda isə Rq.d >1,5.
Su hopan və donma təsirinə məruz qalan konstruksiyaların betonu üçün işlədilən qırmadaşın kütləyə görə suhopması 3 donmayan konstruksiyalar üçün isə bu göstərici 5 %-dən çox olmamalıdır.
Daşların qırmadaş halına salınması- xırdalanması çənəli, konuslu və vallı tipli daşqıranlarda aparılır. Daş parçaları olduqda ardıcıl olaraq, onlar iki-üç daşqırandan keçirilərək xırda ölçülü qırmadaş halına salınır. Daşların xırdalanması zamanı alınan qumdan tozu кənar etdikdən sonra onu betonda istifadə etmək olar.
Suni daşlardan hazırlanan qırmadaş. Aşağı markalı betonların hazırlanmasında süni qırmadaş olaraq, kərpic qırıqlarından və metallurgiya sanayesi olan yerlərdə çoxlu miqdarda tullantı halında alıan domna posalarından istifadə edilir.


Kərpic qırıqları. Kərpic va keramika zavodları tullantılarından, köhnə və sökülmüş binalardan çıxan karpiclərdən hazırlanır. Belə kərpic qırıqlarından istifadə edilməsi iqtisadi cahətdan çox əlverişlidir.
Qırmadaş hazırlamaq üçün istifadə olunan kərpicin su ilə doydurulmuş halda sıxılmada möhkəmlik həddi betonun layihə möhkəmliyinin azı 120 %-ni təmin etməlidir. Kərpic qırığının sıxlığı 1500 kq/m3-dan az olmamalıdır.
Karpic qırıqlarına verilən tələblər eyni ilə digər növ qırmadaşlarda olduğu kimidir.


Domna posaları. Tullanmış va ya xüsusi olaraq tökülmüş domna posasının xırdalanmasından alınan materiala domna posası qırmadaşı deyilir.
Domna posası kristallik quruluşlu va kimyavi tərkibinə görə turş olmalıdır. Yalnız bu halda o, tədricən soyuma zamanı parçalanmır. Posa qırmadaşının asaslıq modulu 1-dən çox olmamalıdır.
Posanın tarkibində manqan 2-oksidin miqdarı 5 %-dən çox, sərbəst CaO və MgO isa olmamalıdır.
Kəsəklər halında olan domna posasının sıxlığı 2100 kq/m3- dan, sıxılmada möhkəmliyi isa 50 MPa-dan az olmur.
Fiziki mexaniki xassələrinə görə posa qırmadaşına verilən tələblər eyni ilə adi qırmadaşda olduğu kimidir.

Sosial şəbəkələrdə bölüşmək